Cổng thông tin quan trắc môi trường

"Hệ thống quan trắc toàn cầu của Tổ chức Khí tượng Thế giới là nền tảng cho những quyết định trị giá nhiều tỷ đô la. Từ điều hành đường bay hàng không đến bảo vệ chống lũ lụt; từ quy hoạch năng lượng đến quản lý y tế; từ lịch gieo trồng mùa màng đến đầu tư hạ tầng. Hệ thống này tạo ra các bản tin dự báo và cảnh báo sớm, giúp bảo vệ mạng sống của hàng nghìn con người", Giáo sư Celeste Saulo, Tổng Thư ký Tổ chức Khí tượng thế giới nhấn mạnh trong thông điệp nhân Ngày Khí tượng thế giới (23/3). 

Mạng lưới dữ liệu khổng lồ phía sau mỗi bản tin dự báo

“Thời tiết hôm nay sẽ như thế nào?” Để trả lời câu hỏi này, chúng ta dễ dàng tìm kiếm thông tin trên ứng dụng điện thoại di động, chat AI hay qua báo chí, truyền hình. Thực tế, đằng sau mỗi bản tin dự báo là dữ liệu quan trắc được xử lý trong một mạng lưới quan trắc quốc tế thống nhất, do Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) điều phối.

Mỗi ngày, dữ liệu quan trắc được thu thập trên toàn thế giới thông qua hàng nghìn trạm quan trắc trên đất liền, phao đại dương, tàu biển, máy bay và vệ tinh sau đó được chia sẻ qua Hệ thống Thông tin Tổ chức Khí tượng thế giới. Thông tin tiếp tục được xử lý thông qua Hệ thống xử lý và dự báo tích hợp của Tổ chức Khí tượng thế giới để cung cấp các sản phẩm và dịch vụ khí tượng cho các bên có nhu cầu.

Minh họa nguồn dữ liệu quan trắc của cơ quan khí tượng. Ảnh: WMO.

Song song với đó, mạng lưới giám sát khí quyển toàn cầu giám sát chỉ số khí nhà kính, các chất ô nhiễm phổ biến và tình trạng của tầng ozone bảo vệ Trái đất. Hệ thống quan trắc khí hậu toàn cầu cung cấp góc nhìn dài hạn về các chỉ số khí hậu then chốt phản ánh trạng thái của hành tinh. Chính nhờ sự kết hợp độc đáo giữa năng lực chuyên môn của con người, sáng tạo công nghệ và hợp tác toàn cầu mà các bản tin dự báo có thể kịp thời tiếp cận tới hàng tỷ người.

Những người làm nên hệ thống dữ liệu không lồ đó chính là những quan trắc viên ở các khu vực xa xôi, hẻo lánh; những nhà khí tượng đều đặn thả bóng thám không hai lần mỗi ngày; những nhà thủy văn theo dõi mực nước sông từ lúc bình minh; những dự báo viên thức trắng đêm; những nhà hải dương học vượt sóng gió; những kỹ sư sửa chữa trạm sau bão; những kỹ thuật viên vệ tinh duy trì “đôi mắt trên bầu trời”; những nhà khí hậu học giúp chúng ta hiểu về quá khứ và chuẩn bị cho tương lai; những chuyên gia máy tính xử lý và chia sẻ dữ liệu. Họ không chỉ là những người dự báo thời tiết mà đang chung tay cung cấp một dịch vụ công toàn cầu, vì lợi ích chung của toàn thế giới.

Ảnh vệ tinh cho thấy hai cơn bão nhiệt đới đồng thời xuất hiện vào tháng 9/2025, bão Ragasa (bên trái) và bão Neoguri (phía trên bên phải). Ảnh: NASA.

Theo Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres, trong bối cảnh thiên tai và biến đổi khí hậu, dự báo thời tiết dựa trên nền tảng dữ liệu khoa học đáng tin cậy chính là tuyến phòng thủ đầu tiên của con người. Tuy nhiên, hệ thống quan trắc toàn cầu hiện đang chịu nhiều áp lực với những lỗ hổng quan trọng, đặc biệt là tại các quốc gia kém phát triển nhất và các quốc gia đảo nhỏ.

Chủ đề của Ngày Khí tượng thế giới một lần nữa kêu gọi hành động. Chính phủ, các ngân hàng phát triển và khu vực tư nhân phải tăng cường hỗ trợ cho “xương sống” quan trắc toàn cầu, từ các trạm bề mặt đến các vệ tinh, đảm bảo chia sẻ dữ liệu công khai và công bằng. ​Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thế giới phải đẩy nhanh sáng kiến "Cảnh báo sớm cho tất cả" để đến năm 2027, mọi người dân trên Trái đất đều có thể tiếp cận thông tin cảnh báo sớm. Việc đầu tư vào quan trắc sẽ mang lại lợi ích gấp nhiều lần, thay vì khoản tiền bỏ ra để khắc phục thiệt hại.

Theo Ngân hàng Thế giới, hệ thống cảnh báo sớm cho tất cả có thể giúp tránh thiệt hại tài sản ít nhất khoảng 13 tỷ USD, và giảm thiểu 22 tỷ USD tổn thất phúc lợi mỗi năm trên toàn cầu. Đặc biệt, chỉ cần bản tin cảnh báo sớm trước 24 giờ, thiệt hại do bão hay nắng nóng có thể giảm tới 30%.

Việt Nam trong mạng lưới khí tượng quốc tế

Trong dòng chảy chung, Việt Nam không chỉ là quốc gia chịu ảnh hưởng mà còn đang vươn mình trở thành một "mắt xích" quan trọng trong ứng phó biến đổi khí hậu. Việc WMO tin tưởng chọn nước ta làm Trung tâm hỗ trợ dự báo thời tiết nguy hiểm và cảnh báo lũ quét cho khu vực ASEAN là minh chứng rõ nét nhất. Đây chính là sự khẳng định nỗ lực nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo của hệ thống khí tượng thủy văn quốc gia.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường phát động hưởng ứng Ngày Khí tượng thế giới năm 2026. Ảnh: Cục KTTV.

Theo Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn Nguyễn Thượng Hiền, ngành KTTV đã xây dựng mạng lưới 2.807 trạm KTTV quốc gia rộng khắp trên đất liền, hải đảo và vùng biển của Việt Nam với các công nghệ tiên tiến, hiện đại. Từ những trạm đo mưa, đo gió thủ công ban đầu, đến nay, tỉ lệ tự động hóa quan trắc khí tượng đạt 65%, đo mưa đạt 100%, giông sét đạt 100%, thủy văn đạt 69% và hải văn đạt 74%. Mạng lưới ra đa thời tiết cơ bản bao phủ toàn quốc, đưa ngành KTTV tiệm cận dần với các nước trong khu vực và thế giới.

Công tác cảnh báo, dự báo thiên tai ngày càng chính xác, kịp thời góp phần bảo vệ an toàn tính mạng, tài sản của nhân dân, giảm nhẹ thiệt hại do các tai biến thiên nhiên gây ra như bão, lũ, sạt lở đất, hạn hạn, xâm nhập mặn... Độ tin cậy của bản tin dự báo cảnh báo KTTV ngày càng được nâng cao, dự báo một số loại hình thiên tai có độ tin cậy tới 70-90 %, thuộc nhóm các nước dẫn đầu Đông Nam Á và dần tiếp cận trình độ các nước tiên tiến ở Châu Á .

Quan trắc viên Trạm Khí tượng Hải văn Hòn Dấu, Đài Khí tượng Thủy văn Bắc bộ thực hiện nhiệm vụ. Ảnh: Lê Xuân Tùng.

Đặc thù ngành KTTV yêu cầu phải có dữ liệu quan trắc các yếu tố khí tượng thủy văn trên cả nước, từ vùng sâu, vùng xa đến núi cao và hải đảo. Bởi vậy, biết bao thế hệ cán bộ, nhân viên khí tượng, thuỷ văn đã dành hàng chục năm trời công tác, ngày đêm đối mặt với mưa, gió, bão lũ. “Không thiếu những nguy cơ, rủi ro trong quá trình làm nhiệm vụ nhưng họ vẫn mang về những số liệu chính xác, liên tục bồi đắp nên nguồn dữ liệu quý giá là tài sản quốc gia”, ông Nguyễn Thượng Hiền chia sẻ.

Đến nay, gần 1.500 quan trắc viên đang có mặt trên khắp tuyến đầu phòng chống thiên tai ở mọi miền của Tổ quốc vẫn đang hằng giây, hằng phút quan trắc, thu thập các số liệu điều tra cơ bản về KTTV và truyền về các đơn vị nghiệp vụ của Cục KTTV.

Trên cơ sở này, gần 1.500 đồng nghiệp là các dự báo viên, kỹ thuật viên, viên chức, người lao động ngày đêm xử lý thông tin, đánh giá và đưa ra những bản tin dự báo, cảnh báo vì sự bình yên cho cộng đồng. Họ đã góp phần tích cực vào việc phòng chống và giảm nhẹ rủi ro thiên tai, đáp ứng kịp thời những đòi hỏi của sản xuất, đảm bảo quốc phòng an ninh và đời sống hàng ngày của nhân dân.

Khánh Ly